معرفی گویش های زبان لکی گویش ارکوازی

ار کوازی که شامل طوایف زیر است
کرتل – مورت – میشم – قیملون – میرمون – قروشوندلی – ملکشوند – کارش وند
ایل ارکوازی یکی از ایل های لکزبان ایران است که عمدتا در استان ایلام در شهر چوار یکجانشین شده اند، بخش دیگری از این ایل در دهستان ارکوازی یکجانشین شده اند. 

ایل لک زبان ارکوازی یکی از بزرگترین ایلات لک غرب کشور است. از قرنها قبل محدوده جغرافیایی بخش چوار از توابع شهرستان ایلام تا مندلی عراق محل زندگی مردمان این ایل بوده است. البته جمعیت بسیار زیادی از مردمان این ایل در آن سوی مرزهای ایران در شهرهای لک نشین خانقین و مندلی ( منه لی ) عراق و نیز در استان کرمانشاه در شهرستانهای گیلانغرب و اسلام آباد به سر میبرند. ارکوازی های اسلام آباد و گیلانغرب عمدتا در زمان حکومت والی های حسنویه لک معروف ( بهتر است بگوییم والی های لک ) به دلیل درگیری های والی با مردمان ایل ارکوازی مجبور به ترک دیار خود شدند. اما ارکوازی های خانقین و مندلی از قدیم الایام جزو بومیان آن مناطق بوده اند. بسیاری از ارکوازی های ایلام بستگانی در شهرهای خانقین و مندلی عراق دارند.

ارکوازی به همراه خزل، کلهر، ملکشاهی و ایل بیرانوند ودلفان وزند 7 ایل بزرگ و پرجمعیت در محدوده جغرافیایی استان ایلام و لرستان وکرماشان کنونی هستند. البته در محدوده شهرستان ایلام ایلات لک زبان دیگری نیز همچون دیوالای ، پنج سوین ( که البته نسب این ایل به ملکشاهی میرسد ) عالی بیگی(اصلیت الشتر ) ، ریزه ون(ریزه وند)، بدره ای و ... نیز ساکن اند اما کانون جمعیت استان ایلام مخصوصا در محدوده شمال استان عمدتا از 7 ایل بزرگی است که نام برده شد. جمعیت قابل ملاحظه ای از ارکوازی ها در بخش چوار و جمعیت اصلی آنها در شهر ایلام ساکن اند. جمعیت کل این ایل در محدوده استان ایلام بالغ بر 70 هزار نفر برآورد میشود و به دلیل جمعیت بالای آن از قدیم به ایل هزاره معروف بوده است. در سطح شهر ایلام بیشترین تراکم جمعیتی از آن این ایل لک زبان است. 

ایل ارکوازی از طوایف بسیار زیادی تشکیل شده است. تعداد این طوایف به 30 طایفه هم میرسد. از جمله طوایف معروف ارکوازی میتوان طوایف : به ی ، باوه سیه ، بگ بگ بانخشک ، بگ بگ چگا ، چنان ، گرده ل ، حاجی وه تیار )، قیطویل ، میر ، کارشونی ، ملکشونی ، مورتی ، میثم ( دیار غلامرضا خان ارکوازی ) ، قریشوندی ، مومه ، ئاسنگر(آهنگر) و ... را نام برد. طایفه به ی بزرگترین این طوایف بوده و جمعیت آن 10 هزار نفر تخمین زده میشود.

همانگونه که اشاره شد ایل ارکوازی از قرنها قبل جزو بومیان استان ایلام بوده و در لک بودن این ایل جای هیچ تردیدی نیست چون پسوند وند فقط مختص لک زبانان است. ارکوازی ها به فرهنگ و آداب رسوم لکی کاملا پایبند بوده و آنرا حفظ کرده اند. از جمله این پایبندی ها هوره خاص مردم ارکوازی است که برای خود مقام مخصوص به خود با نام " ارکوازی چر " را داشته و با دیگر هوره های لکی منطقه تمایز به خصوصی دارد. رقص لکی یا همان هه ل پرگه در میان مردم ارکوازی طرفداران بسیار زیادی دارد به گونه ای که ارکوازی ها را با رقاضیشان میشناسند! ( در میا مردم ایلام در این مورد گفته میشود: دسه دسه ارکوازی بالا برز و رقاضی ) در مراسمات عزای عزیزان نیز مردم ارکوازی همانند دیگر ایلات لک همچون خزل و ملکشاهی و کلهر مراسم "چمر"(آینی مخصوص لک ها دلیل اثبات لک بودن این ایل) برگزار میکنند. این آداب و رسوم لکی از صده ها قبل در میان مردم ارکوازی مرسوم بوده است و هم اکنون نیز محفوظ مانده است. 

زبان لکی که مردمان ارکوازی بدان صحبت میکنند نیز به گونه ای خاص خودشان است. لکی بعضی از طوایف ارکوازی همچون به ی و باوه سیه کاملا کلهری است ( دقیقا مشابه با لکی کلهری گیلانغرب و اسلام آباد ) اما لکی دیگر طوایف ترکیبی از لکی کلهری و لکی کوهدشتی یاهمان تریانی است. برای مثال در میان این طوایف همانند کلهرها به کلمه بچه منال گفته میشود اما به کلمه میخواهم خوازم گفته میشود! در نحوه صرف افعال کاملا کلهری است اما شیوه بیان همین افعال کلهری با لهجه شبیه به تریانی ادا میشود. 

مردم ارکوازی از نژادلک های کیمری هستند. در باره اصالت این ایل دو روایت وجود دارد عده ای اصالت این ایل را به خانقین عراق میرسانند و معتقدند ارکوازی ها نخست در خانقین به سبک دیگر لک ها زندگی روستایی داشته اند اما به تدریج کوچ نشین شده و ییلاق و قشلاق خود را بین بخش چوار و خانقین و مندلی عراق انجام میدادند و در نهایت بخشی از این ایل در محدوده چوار یکجانشین شده اند. عده ای دیگر اصالت این ایل را به لک های هوزمانن ترکیه میرسانند و معتقدند ارکوازی ها از جنوب کردستان ترکیه به محدوده جغراقیایی بخش چوار ایلام تا خانقین عراق مهاجرت کرده اند و وجود بعضی کلمات کرمانجی در زبان مردم ارکوازی همچون خوازم را نیز دال بر تاثیر کورمانجی بر زبان آنها میدانند. البته این عده معتقدند نه تنها مردم ارکوازی بلکه اکثر طوایف استان ایلام از جمله ملکشاهی ها و دیوالای ها نیز از کردستان ترکیه به محدوده استان ایلام مهاجرت کرده ان
شعری از بزرگ شاعر این ایل استاد غلامرضا ارکوازی 
یا شای کم بین یا شای کم بین
مر قدرت و لای قادر کم بین
یا حکم علوم سلونیت نین
یا حل مشکل ژ یادت چین
یا معجزاتت نمنن و یاد
هی هات و هی رو هی داد هی بی داد
اگر مزانی کسی هنی هس
تا بچم دامان او بگرمه دس
این شعر را خطاب به امام علی بن ابی طالب سروده