عصیان لکستانی پنجشنبه 18 تیر 1394 08:09 ب.ظ نظرات ()

آرایه های ادبی در زبان لکی(1)

نویسنده :علی ایتیوند

آرایه های ادبی : به تناسب های آوایی یا معنایی گفته می شود که رعایت آن ها در ادبیات فارسی بر زیبایی و جنبه هنری اثر می افزاید. و به دو دید مورد پژوهش قرار می گیرد :

بدیع
بیان
الف ) بدیع علمی است که به باز شناسی آرایه های لفظی و معنوی می پردازد .

برای درک بهتر تعریف بالا به نمونه ی زیر توجه کنید :

هر گوشه یکی مستی دستی زده بر دستی / وان ساقی هر هستی با ساغر شاهانه «مولوی»

در این بیت تناسب آوایی (لفظی) میان سه واژه مستی ، درستی و هستی طنین موسیقیایی زیبایی را پدید آورده است ؛همچنین تناسب آوایی میان ساغر و ساقی نیز در مصراع دوم گوش نواز است ؛ افزون بر این ها تكرار مداوم واج /س/ در طول این بیت ، بر موسیقی درونی و یكپارچگی آوایی آن افزوده است.

به آن دسته از آرایه های ادبی كه از تناسب های آوایی و لفظی میان واژه ها پدید می آیند ، آرایه های ادبی لفظی و به دسته دوم كه بر پایه تناسب های معنایی واژه شكل می گیرد ، آرایه های ادبی معنوی گفته می شود.

بنابراین بدیع بر دو نوع است : ۱- آرایه های لفظی ۲- آرایه های معنوی

آرایه های لفظی : یعنی زیبایی کلام که با لفظ انجام می شود .

آرایه های لفظی عبارتنداز : واج آرایی ، سجع ، ترصیع ، جناس ، قلب ، ملمع .

واج آرایی ( نغمه ی حروف )

تکرار یک واج ( صامت یا مصوت ) است ، در کلمه های یک مصراع یا یک بیت یا عبارت نثر به گونه ای که کلام را آهنگین می کند و آفریننده ی موسیقی درونی باشد و بر تاثیر سخن بیافزاید این تکرار آگاهانه ی واج ها را « واج آرایی » گویند .

مثال1 : هَر کِل کَلِت بی بُور تا کِلِت کَم / وَر باوآن مَچین دَس وه مِلِت کَم

توضیح : در این بیت تکرار واج « ک » و « ل » باعث ایجاد موسیقی درونی شده است .

مثال2 : دو گا سئ سئ لَر / هَردِک لا رون لَر / اِ پشت رئ نَلَر / اِ نُوآ رئ نَلَر

توضیح : در این بیت تکرار واج « ل » و « ر » باعث ایجاد موسیقی درونی شده است .

مثال 3 : عئ دَس روژگاره دس دَسانَسئ / نه اِ دَس مِنه هَس هَسانَسئ

مثال 4 : هاوار هِه هاوار پاهاوا دوسمه / مِنیژ وَگَرد دوس هَسَه هَس موسمه

مثال 5 : دم دُر دنون دُر ، دُر عَر بان دُر / لاؤ وینِئ[1] مخمل تازه قیچی بِر

مثال 6 : هِئ ساؤزه ساؤزه ساؤزه مورموری / ساقِ سُریت پا گَردَن بِلوری

سجع

آوردن کلماتی در پایان جمله های نثر که در وزن یا حرف یا حرف آخر یا هر دو ( وزن و حرف آخر ) با هم یکسان باشد .

نکته ۱ : سجع در کلامی دیده می شود که حداقل دو جمله باشد یا دو قسمت باشد .

نکته ۲ : سجع باعث آهنگین شدن نثر می شود به گونه ای که دو یا چند جمله را هماهنگ سازد .

نکته ۳ : سجع در نثر حکم فافیه در شعر را دارد .

نکته ۴ : اگر در پایان جمله ها کلمات تکراری وجود داشته باشد ، سجع پیش از آن می آید .

مثال 1 : عی هَت ؤ آؤ کَت ، عی وِت آؤ فِت

نکته ۵ : گاهی در جملات سجع ممکن است افعال به قرینه ی لفظی یا معنوی حذف شوند .

توجه : به نثر مسجع ، نثر آهنگین نیز می گویند .

مثال 2 : هَر هُنه مِهَتِم ، گِه هُنه کَتِم

مثال 3 : داؤریش کِلاشتاؤرکیش

مثال 4 : نه خَنه نه بَنه یه دو روژه جَنَْه

مثال 5 : عَر اِ زِنیانیت کؤیژیاینَسا ؤ مِردِنِت هَتئ یَسا ، هِراؤئ گِء عَر یَک تَتیاینُنَه سا.

« انواع سجع »

الف ) سجع متوازن : آن است که کلمات سجع فقط در وزن اشتراک داشته دارند .

مثال1 : اِ عئ وهاره ها عَه مالَه

مثال2 : عئ باره هئن ماله

مثال 3 : نه ویرمه نه فیلممه

توضیح : هر دو کلمه دارای هجای بلند می باشند لذا هم وزن اند .

مثال1 : مِ عَزیز آؤ ذَلیل

مثال 2 : عئ سؤیره دؤیره ، کوزه ها کؤیره

مثال 3 : هَر بوئئ سوئئ هَر جوئئ دوئئ

مثال 4 : عی مَژئ آؤ مَژی

ب ) سجع مطرف : آن است که کلمات سجع فقط در حرف یا حروف پایانی با هم اشتراک دارند .

و مانند :

مثال1 : بِتاش ؤ بِتِراش ، بِنیش ؤ بِکِلاش

مثال2 : عی آسَه آؤ پِلاسَه

مثال 3 : نه گِرئ نه گُرئ سَرسَرئ

مثال 4 : نه نال نه مَنال

مثال 5 : یه پا یه سِءپا ، یه شا یَه پاتشا

ج ) سجع متوازی : به سجعی گفته می شود که کلمات سجع هم در حرف پایانی و هم در وزن یکسان می باشند.

مثال1 : کِرَه کِرَیَه ، بِرَه بِرَیَه

مثال2 : نه جا پِلَسئ نه جا کِلَسئ

مثال 3 : عی شوخ آؤ پوخ

مثال 4 : نه بِکیش نه بِنیش

ترصیع

آن است که کلمات مصراعی با مصراع دیگر یا جمله ای با جمله ی دیگر ، در وزن و حروف پایانی یکسان باشد ( غیر از واژگان تکراری بقیه کلمات با هم سجع متوازی دارند . )

مثال ۱ : کول هَتِنَسا ، کول بِردِنَسا

مثال ۲ : مَری پِلیاینه ، هُنه کِلیاینه

مثال 3 : جَئرِم گِرتئ بَئرِم بِردئ

مثال 4 : نه جَرّ بِئ نه شَرّ کِئ

جناس

آوردن کلماتی است در شعر و نثر که از نظر معنی کاملاً متفاوت اند اما از نظر شکل ظاهری و تلفظ و گاهی اختلافشان فقط در یک واج است .

« انواع جناس »

الف) جناس تام : آن است که دو کلمه جناس از نظر شکل ظاهری و تلفظ کاملاً یکسان ، اما از جهت معنی با هم فرق دارند .

مثال 1 : نِهاتئ نِهات هاتئ هات

مثال 2 : وِه تاله تاله وِه باله باله / (با این بند طالع همراه است و با این بال پرواز کردن است.)

مثال 3 : سَر مئ سَر بو (سر می خواهد که بالا باشد.)

مثال 4 : پَرچینِت خوآره بَرگِت خوآره

نکته : جناس هم در شعر و هم در نثر به کار می رود .

ب ) جناس ناقص : ۱- جناس ناقص اختلافی ۲- جناس ناقص حرکتی ۳- جناس ناقص افزایشی

۱- جناس ناقص اختلافی : آن است که دو کلمه جناس در حرف اول ، وسط یا آخر با هم اختلاف داشته باشند.

مثال : عَریژ روژ تَنگه ، زَله عَژ جَنگه ، هوسیانمون نَنگه

۲- جناس ناقص حرکتی : آن است که دو کلمه جناس علاوه بر معنی در حرکت ( مصوت کوتاه ) نیز با هم اختلاف دارند .

مثال : عی کَشَه ، آؤ کِشَه ، عی خَشَه آؤ خوشَه

۳- جناس ناقص افزایشی : آن است که دو کلمه جناس علاوه بر معنی ، در تعداد حروف نیز متفاوت اند بطوری که یکی از کلمات جناس حرفی در اول ، وسط یا آخر نسبت به کلمه های دیگر اضافه دارد .

مثال : مَر مَمَر نیه چَم چَمَر نیه

قلب

آن است که نویسنده با جابه جا کردن اجزای یک ترکیب وصفی یا اضافی ، ترکیب تازه و زیبایی را با معانی جدید به وجود به وجود آورد و به کنار هم قرار دادن این دو ترکیب به کلام خویش ارزش هنری ببخشد .

مثال : عی شئره! ، شئر شئره ، کومین شئره؟، شئره شئره

نکته : گاهی ممکن است اجزای تشکیل دهنده ی آرایه « قلب » بصورت یک ترکیب وصفی یا اضافی نباشد .

ملمع

آن است که شاعر لکی زبان یک مصراع یا یک بیت از شعر خود را به زبان دیگری ( معمولاً به زبان های فارسی ، کردی ، لری ، عربی ) بسراید .

مثال : بِچِم وَه مولَق پِئ فَرموده حق / حق مع العلی علی مع الحق

آرایه های معنوی

یعنی زینت و زیبایی کلام که از طریق معنی حاصل شود .

آرایه های معنوی عبارتنداز : مراعات نظیر ، تضاد ، متناقض نما ، حس آمیزی ، تلمیح ، تضمین ، اغراق ، ایهام ، ایهام تناسب ، تمثیل ، ارسال المثل ، اسلوب معادله ، حسن تعلیل ، لف و نشر .

مراعات نظیر ( تناسب )

اگر گوینده در کلام خویش مجموعه ای از کلمات را بیاورد که به نوعی با هم تناسب و ارتباط داشته باشند ، آن را مراعات نظیر گویند .

نکته : تناسب میان کلمات می تواند از نظر جنس ، نوع ، مکان ، زمان ، همراهی و … باشد .

نکته : بیشترین کاربرد مراعات نظیر در شعر است اما گاهی در نثر هم دیده می شود .

مثال : خودالم شوگِرئ موسِم وَهاره / جیکه هَزارَل وه رؤی گول زاره

نکته : آرایه های مراعات نظیر ممکن است بین دو کلمه یا بیشتر اتفاق بیفتد .

تضاد ( طباق )

آوردن دو کلمه ی متضاد در سخن به گونه ای که سبب زیبایی کلام گردد .

نکته : تضاد هم در شعر و هم در نثر بکار می رود .

مثال : نه وِئ نیشتینمه نه وِئ وِرئسین / هؤره نیشتیه ؤ مونه شاؤ گیسین

نکته : فعل ها نیز می توانند آرایه تضاد را به وجود آورند .

مثال : نه پِئ گَنیم بار ، نه پِئ شَرِّم دار 

متناقض نما ( پارادکس )

آن است که در کلام دو امر متضاد را به یک چیز نسبت بدهیم به گونه ای که ظاهراً وجود یکی نقض وجود دیگری باشد . شاعر این امر متضاد را چنان هنرمندانه به کار می برد که قابل پذیرش است .

مثال1 : کِراسِت پوشیا وه لؤت باینآؤ دَر / یا لؤت بینَه ساؤ پوشیا ماینآؤ وَر

مثال 2 : مِزگانئ تَلئ بی

توضیح : واژه کِراس به معنی « پیراهن» ، که برای پوشیدن بدن است و وقتی با « لؤت » همراه می شود معنی ضدیت خود را از دست می دهد .

حس آمیزی

آمیختن دو حس است در یک کلام به گونه ای که از یک حس به جای حس دیگر استفاده شود . و این آمیختگی سبب زیبایی سخن گردد .

مثال : بین چَه موشِم؟

توضیح : شما سخن را با حس شنوایی در می یابید اما گویند از شما می خواهد سخن او را ببینید که به این آمیختگی حس ها ، « حس آمیزی » می گویند .

مثالهای دیگر : دَنگ ساؤِکئ دِرئ ، هِنا دُرّئ دِرئ.

تلمیح

آن است که گویند در ضمن کلام خویش به آیه ، حدیث ، داستان ، واقعه ی تاریخی ، اسطوری و افسانه ای اشاره داشته باشد .

مثال 1 : بُوشنه دوسَکِه دؤیر عَژ وِلاتِم / چؤی فَرهاد کَمر عَر تؤ خِلاتِم

نکته : گاهی در آرایه ی تلمیح ، آرایه ی مراعات نظیر هم به کار می رود .

مثال : تئشَه ها وه دَس بیسِتؤین تیشا / شیر عَرّا شیرین ژه کؤ بِکیشا