عصیان لکستانی سه شنبه 23 تیر 1394 03:43 ب.ظ نظرات ()

آرایه های ادبی زبان لکی3

در ادامه اریه های ادبی زبان لکی3به موضوعات زیر میپردازیم
استعاره

استعاره در لغت به معنی عاریت گرفتن و عاریت خواستن است امّا در اصطلاح استعاره نوعی تشبیه است که درآن یکی از طرفین تشبیه ( مشبه یا مشبه به ) را ذکر و طرف دیگر را اراده کرده باشند .

نکته : اصل استعاره بر تشبیه استوار است و به دلیل اینکه در استعاره فقط یک رکن از تشبیه ذکر می شـود و خواننده را به تلاش ذهنی بیشتری وا می دارد ، لذا استعاره از تشبیه رساتر ، زیباتر و خیال انگیز تر است .

به نثر زیر توجه نمایید:

چؤی کموتر آوارَتِم ، هاوآل پِرسِ ایوآرَتِم / وَلا هاوآل پِرسِت مِنِم ، هِئهاته مِئتئ بِزونی / پرچینِ داؤرِ چَمَلِت وَ تَشبِریق رِمیا دؤنَه / اَ تَشبِریق رِمیا مِنِم ، هِئهاته مِئتئ بزونی / یَه عِشقِ عیمسالِم نیه ، یه عشقَکِئ پئرارِمَه / اِ روژئ دِلِم گرفتار تؤنه ، پَرچین داؤر چَمَلِم همیشَه تَرِّن تاؤر بَن دَر کونه

(به مانند کبوتری آواره تو هستم و هر غروب احوال تو را می پرسم، بدان که احوال پرس تو منم ، هیهاتی است تا بدانی، پرچین دور چشمانت (استعاره از مژه های دور چشم) با رعد و برقی دیروز آوار شد، آن رعد و برق آوارگر من هستم ، هیهاتی می خواهد تا بدانی ، این عشق امسال من نیست بلکه از گذشته ها عاشق تو هستم، پرچین دور چشمانم از روزی که گرفتار تو هستم ، همیشه تر هستند به مانند بندی که در مشک آب می بندند.)

انواع استعاره : با توجه به اینکه در استعاره یکی از طرفین تشبیه ذکر می شود ، آن را بر دو نوع تقسیم کرده اند . ۱- استعاره ی مصرحه ۲- استعاره ی مکنیه

استعاره ی مصرحه ( آشکار ) : آن است که « مشبه به » ذکر و « مشبه » حذف گردد . ( در واقع مشبه به جانشین مشبه می شود . )

مثال ۱ : خدا خدام بی تا بینِم کِئ بُو / ساؤزه بالا برز وئ ریا رِئ بو

مثال ۲ : خدالم شوگری رسیم وه مطلاؤ / دِلِم ساکن بی له پژاره ساؤ

مثال 3 : کَوَر کتآؤ دَر رُوحِم بی تازه / چومان دَروازه بِهِشت رؤیم وازه

مثال 4 : مِ کورّ خَم بیم ژه خَم بیم پیا / خَم چاشتْ خَم ناشتا خَم توشَم نیا

مثال 5 : شَلِم شَکَتِم ژه دؤیر هاتِمه / سَماوَر گورّ که کَلای فاتِمه

مثال 6 : شاؤه مونگ خاصه اَر کَل بِنیشی / اَر چَقه تیلا شِمشئر بِکیشی

استعاره مکنیه : آن است که « مشبه » به همراه یکی از لوازم و ویژگی « مشبه به » ذکر گردد و خود « مشبه به » حذف شود .

نکته ۱ : گاهی لوازم یا ویژگی « مشبه به » در جمله به « مشبه » نسبت داده می شود .

مثال : چَنُوره مایجئ عئ دِل وه یاران / کِزخَم وه نیشا وه پا نِساران

نکته۲ : گاهی لوازم یا ویژگی « مشبه به » در جمله به « مشبه » اضافه مـی شود که در ایـن صـورت « اضافه ی استعاری » است .

مثال ۱ : گلاله بارِن آگِرماؤ دِل دَن / تا شاید دؤی دِل یاران بِکئ بَن

مثال ۲ : چَمان هوأر وه روژ سئرکَر یارِمه / گوشَل مون وه شاؤ رازکیش زارِمه

نکته : جمله ای که در آن آرایه استعاره به کار رفته ادبی تر است ، نسبت به جمله ای که دارای آرایه تشبیه است.

نکته : در اضافه ی استعاری « مضاف » در معنی حقیقی خود بکار نمی رود و ما « مضاف الیه » را به چیزی تشبیه می کنیم که دارای جزء یا اندامی است ولی چنین جزء و اندام که « مضاف » است برای « مضاف الیه » یک واقعیت نیست بلکه یک تصور و فرض است .

مثال1 : عئ دَس روژگاره چاره ها دَسئ / نِمَم وَه وِه چَه عَر مِه لارَه سئ

نکته ی مهم : در استعاره مکنیه چنانچه مشبه به ، انسان باشد ، به آن « تشخیص » گویند .

نسبت دادن حالات و رفتار آدامی به دیگر پدیده های خلقت است .

مثال۱ : وَه وَلگَل داران سَما مَوازم / تُوازه کُن یار وه دِل مَنازِم

مثال۲ : شِنیم ژه قِلا تَم توازه ته / وِتِم تَوْ یاران تَو وه سازه ته

نکته : هر موجودی غیر از انسان در کلام « منادا » قرار گیرد آن کلام دارای تشخیص است .

مثال : کَمَر گِنگِن بؤین بین وه هُماری / وَلای دوس مَچِم وه سَر سُواری

نکته : همانطور که اشاره شد استعاره مکنیه ای که ، مشبه به آن « انسان » باشد ، تشخیص خواهد بود چه به صورت ترکیب اضافی باشد یا غیر اضافی .

مثال : آؤران مَگِریا کِز مِن تازه وه

توجه : ترکیباتی نظیر : دس روژگار ، دَس اجل و … همگی اضافه ی استعاری مکنیه ( تشخیص ) هستند .

نکته : همه ی تشخیص ها استعاره ی مکنیه می باشند ، اما استعاره مکنیه زمانی تشخیص است که « مشبه به » آن انسان باشد .

مثال 1 : چِم عَر عئ کاله دیم خَنئ کؤان

مثال 2 : ژئر مِرکئ مَخمَل بالِشتِت پَر قُو / هونه بَسیمِن جا هَردِکمون بُو

اضافه ی اقترانی

با توجه به این که اضافه ی اقترانی شباهت زیادی به اضافه ی استعاری دارد ، برای شناخت این دو نوع استعاره از یکدیگر ، اضافه اقترانی را توضیح می دهیم :

اضافه ی اقترانی : آن است که وجود « مضاف » برای « مضاف الیه » یک واقعیت باشد . برعکس اضافه ی استعاری که وجود « مضاف » برای « مضاف الیه » یک واقعیت نیست .

مثال : علی دَس دوسی داسیه مِه.

توضیح : دست را به قصد دوستی به من داد که « دست » برای نشان دادن دوستی یک واقعیت است .

نکته : برای تشخیص آسان اضافه اقترانی از اضافه ی استعاری ، می توان از دو شیوه استفاده کرد:

۱- کافی است که بدانید در اضافه ی اقترانی ، مضاف الیه عملی است که مضاف انجام می دهد.

۲- بین دو جزء اضافه ی اقترانی ( مضاف و مضاف الیه ) می توان عبارت « اِ رؤی » را قرار دادو یک جمله ساخت.

مثال : در اضافه ی « دس دُوسی» — دَس اِ رؤی دوسی دِریژ کِردئ .

توجه: ترکیباتی نظیر : دس ، قِلَم عف و … اضافه ی اقترانی می باشند که بین همه ی این ترکیبات اضافی ، می توان « از روی » را قرار داد .

مثال 1 : تو خوت گُلئ بین گُل مئمونِت بی / صَد ژه بَگلَرون هومریونِت بی

مثال 2 : وه ئئ کونیلِک دو مَن گیریتا / اَگَر دیرِتَه بام وه پیریتا

مثال 3 : یه گُل یه بِلبل یه ساگه چَمَن / یه مِن ؤ یه تؤ یه شارگه یَمَن

مثال 4 : ایمرو وِه سؤیره جَرگِم بیه داخ / دو کَلِم دیه هُردِک کَچجه شاخ

مجاز

مجاز به کار بردن واژه ای است در غیر معنی حقیقی به شرط وجود قرینه .

قرینه در مجاز: نشانه است که به کمک آن می توان معنی غیر حقیقی کلمه ای را فهمید.

مثال۱ : کؤیَشت دآویچه گِرتیَسئ اِ بئکاری

مثال ۲: سینِئکَه دِرِم دَرده داره وه / هِجران پیرئ کِرد عیسه زاره وه

مثال 3 : تِریکه اناران نیم لیره لا دَم / کَل مَل قِه باریک ماسِ نوآ رَم

مثال 4 : بیمه سه بؤیلکو کؤنه وَر مالان / هَر بادی مَیو مَکِئ مِن تالان

مثال 5 : تَنیا کَلئ بیم کَلَل وه رام بی / چاؤیر مَهوآردِم مَخاران جام بی

توضیح :کلمه ی سینه مجاز از انسان عاشق است .

نکته: از آنجا که در استعاره لفظ در معنای حقیقی خود به کار نمی رود ، لذا هر استعاره ای نوعی مجاز است .پس هر مجازی استعاره نیست اما همه ی استعاره ها مجاز است .

کنایه

کنایه در لغت به معنای پوشیده سخن گفتن است و در اصطلاح سخنی است که دارای دو معنی دور و نزدیک است . که معنی نزدیک آن مورد نظر نیست اما گوینده جمله را چنان ترکیب می کند و به کار می برد که ذهن شنونده از معنی نزدیک به معنی دور منتقل می شود.

نکته: در کنایه الفاظ همه خقیقی اند اما مقصود گوینده معنای حقیقی و ظاهری آن نیست.

نکته: کنایه معمولا در یک جمله یا یک ترکیب به کار می رود .

مثال ۱ : هَر کِل کَلِت بی بور تا کِلِت کَم / چؤی کاؤگِ نسار خال وه مِلِت کَم

مثال ۲ : کارزا وه دَس کورپه وه باوئش

مثال ۳: آویاری زَله عئ کار ؤ باره / نه دوم دیاره نه دَس وه چاره

مثال 4 : یاران کی دیه دِت وَه گایاری / گاوَنار تِلا گاروم مِرواری

مثال 5 : اَر دوس بِزانئ مِن حالم چؤینه / نه زِلفه مِیلئ نه خال وَر سینه

مثال 6 : چق ؤ پوق تیلا مال وه بار کِردِن / بو تا یَک بؤینیم دونیا وه مِردِن

مثال 7 : عَه کَله کِرا پیره پَرَسئ / سَر گُل چاؤیرئ هَر وه دَمَسئ

مثال 8 : چؤین وَلگه ریزان بِریزیام وه پات / مَر اَسکه بِشکیا تَسُقیم وه لات

مثال 9 : ساؤزه تون علی ساؤزه تون عَباس / شاؤگَر فِرِیَه شیوه خوم بِشناس

قورونئ بارِن پَرَه پَره کَن / مَر مِن دومیکِم تون دَس خَرَه کَم

عباراتی نظیر : دس پا کِردِن ، سِن سَن کِردِن ، بَن بَن وا کِریا ، زون وه دم گیریا ، آؤسار کیشِریا ، دَم بَسیا ، پا کیشیا ، سَر هئز گِرتیا ، دَس نایا ، دَس عَر سئ تا اِسپئ نَنیا ، دَس وِژ هیشتیا و …همه کنایه هستند.