عصیان لکستانی شنبه 25 اردیبهشت 1395 04:26 ب.ظ نظرات ()
http://lake
آشنایی با رسم الخط زبان کهن و مستقل لکی(علی ایوتوندی) بخش نخست

این خط حدود 20 آوا از رسم خط کردی بیشتر است و نظام اوایی در این خط منظور شده است.

حروف  الفبای زبان لکی:

الفبای  زبان درلکی :

آ – أ – إ – ٱ – ئ – ۀ – ب – پ – ت – ڈ – ج – چ – خ – د – ر – ڕ – ز – ژ – س – ش – ع – ڠ – ف – ق – ک – گ – ل – ڵ – م – ن – ڤ – ه – ی – ێ – ۊ – ؤ – ۉ – ۈ – ۏ – و – ۆ – آٰ – إٓ – آءَ – آءْ – نْ

واج

هرکدام از آواهای زبان را واج می گویند. از کوچک ترین واحد صوتی متمایز، یعنی کوچک ترین واحد صوتی ای که می تواند تغییری در معنا ایجاد کند.

مثال: ڕۈ (رود) ، زۊ (زود)، زؤر (ظهر)، زۉن (زبان)، تۆت (ناتوان در گفتار)

انواع واج

واج ها به دو دسته تقسیم می شوند : صامت ، مصوت.

مصوت های لکی:

مصوت : آوایی است که با لرزش تار آواها از گلو بیرون می آید و هنگام ادای آن دهان گشاده می ماند.

مصوت ها در لکی حداقل 22 تا هستند:

آ – أ – إ – ٱ – ئ – ۀ – ی – ێ – ۊ – ؤ – ۉ – ۈ – ۏ – ۆ – آٰ – إٓ – آءَ – آءْ، ئءُ، أءُ، آءُ، آۏ

صامت های لکی:

صامت : آوایی است که درادای آن جریان هوا هنگام خروج در نقطه ای میان گلو ولب ناگهان به مانعی برخورد می کند.

صامت ها در لکی حداقل 31 تا هستند :

ب – پ – ت – ڈ – ج – چ – خ – د – ر – ڕ – ز – ژ – س – ش – ع – ڠ – ف – ق – ک – گ – ل- ڵ – م – ن – ڤ – ه – ی – ݩ- و، هٛو، گٛو، خٛو

نکته :

در رسم الخط لَکی اگر واژه ای با یکی از مصوت های زیر شروع شود قبل از آنها حرف «ع» قرار می گیرد(این حرف (ع) خودش به خودی خود صدایی تولید نمی کند بلکه تنها حرکت می پذیرد.):

آءَ – آءْ – آٰ – إٓ – ؤ – ۊ – ۏ- ۈ – ۉ – ۆ – ێ – ئ – ۀ – ٱ – آءُ، أءُ، ئءُ

نکات:

در لکی و رسم الخط آن:

1) حرف « ح » حذف شده است و به جای آن از « ه » استفاده می شود.

2) حروف« ذ – ض – ظ » حذف و به جای آنها از حرف« ز » استفاده می شود.

3) حروف« ث – ص » حذف و به جای آنها از حرف« س» استفاده می شود.

4) حرف« ط » حذف و به جای آنها از حرف« ت » استفاده می شود.

5) حرف« غ » حذف و به جای آنها از حرف« خ» استفاده می شود.

6) به حروفی که مصوت فتحه را می پذیرند حرف « أ» اضافه می کنیم.

7) به حروفی که مصوت کسره را می پذیرند حرف « إ» اضافه می کنیم. مثل: دأر(دَر)

8) به حروفی که مصوت ضمه را می پذیرند حرف « ۉ» اضافه می کنیم. مثل بۉن(بام)

9) به حروفی که مصوت « ئُو » را می پذیرند حرف « ۈ» اضافه می کنیم. مثل: دۈ (دوغ)

10) به حروفی که مصوت « ایی مثل دیر» را می پذیرند حرف « ی » اضافه می کنیم. مثل: سیر(سیر)

11) به حروفی که مصوت « آ» را می پذیرند حرف « آ » اضافه می کنیم. مثل: چآرأ (چاره)

12) در لکی مصوت هایی وجود دارد که در فارسی وجود ندارد که عبارتند از:

الف) مصوت « ؤ » : این حرف صدایی شبیه «ö» در لاتین است و حروفی که این مصوت را می پذیرند به آن «ؤ» اضافه می کنیم. مثل: دؤ : عدد 2

ب) مصوت « ۆ» : این حرف صدایی شبیه « œ» در لاتین است و حروفی که این مصوت را می پذیرند به آن «ۆ» اضافه می کنیم. مثل: دۆم(دُم)

ج) مصوت « ئ » : این حرف صدایی شبیه « ё» در لاتین است و یا صدای « اِ کشیده» را دارد و حروفی که این مصوت را می پذیرند به آن «ئ» اضافه می کنیم. مثل: گئ (نوبت)

د) مصوت « ێ» : این حرف صدایی شبیه «ی» کوتاه یا سنگین است و حروفی که این مصوت را می پذیرند به آن «ێ» اضافه می کنیم. مثل: ڨێ (بید)

ه) مصوت « ۏ» : این حرف صدای (اُ) کشیده را دارد. مثل: کۏم (صبر کردن)

و) مصوت «ۊ» : این حرف صدای مانند مصوت (ü) در لاتین دارد. مثل: دۊ (دود)

ز) مصوت «ٱ » : این حرف را میتوان فتحه کشیده خواند. این حرف در زبان اوستایی موجود است. مثل: هٱر (همیشه) در مقابل هأر(هر)

ح) مصوت « آٰ» : این حرف صدای (آ) کشیده را دارد. مثل: دآٰ (مادر) در مقابل دآ (داد)

ط) مصوت « آءَ» : این حرف صدایی مرکب از مصوت (آ) و (-َ کوتاه : أ ) را دارد. میآءَرإن (به او می زد.)

ی) مصوت « إٓ »: این حرف مرکب دو مصوت (إ) و (آ) می باشد. مثل: سٕآل(سؤال) ، در مقابل سآل (سال)

ک) مصوت « آءْ» : این حرف صدایی مرکب از مصوت (آ) و (_ِ کوتاه یا إ ) را دارد. شآءْت (شاهد) ، در مقابل شآد (شادان)

ل) مصوت « ۀ » : این حرف از ترکیب دو مصوت (-ِ کوتاه یا همان إ) و (-َ کوتاه یا همان أ) تشکیل می شود. مۀرزێ (می ارزد) در مقابل مأرزی (می ریزد)

13) در لکی حروفی وجود دارد که در فارسی وجود عینی ندارد به عبارتی در الفبای فارسی نیست که عبارتند از:

الف) حرف «ڵ » که مانند «ل» تشدید دار اما از ان سبک تر، کأڵ (پازن)، دأڵ(سگ ماده)

ب) حرف « ڕ » که مانند «ر» تشدید دار اما از ان سبک تر، کأڕ (ناشنوا)، مأڕ(غار)

ج) حرف «ݩ» که با حرکت پذیری حرف ماقبل خود صدایی مابین حرف «ن» و «گ» تولید می کند که به آن نون خیشومی یا تو دماغی می گویند. مثل: مإنْآ (گاو)، هأݩإڵ (زیر بغل)

د) حرف « ڈ » که حرفی مابین (ت) و (د) دارد. مثل: مأڈ (مدد) ، در مقابل مأد (مد)

ه)حرف«ڠ » : که حرفی مابین (خ) و (غ) دارد. مثل: مإرڠ (مرغ)

و) حرف «هٛو): که حرفی مابین «ه» و «و» است، هٛوأر : خورشید

ز) حرف «گٛو): که حرفی مابین «گ» و «و» است، گٛوأر : گوساله

ح) حرف «خٛو): که حرفی مابین «خ» و «و» است، خٛوأ : خواهر

14) حرف « ع » به مانند « ء » در زبان فارسی و عربی عمل می کند و حرکت می پذیرد . با این تفاوت که در پایان یا میان کلمه نمی آید.

15) حرف «ݩ» نیز نمی تواند در اول کلمه قرار بگیرد و با حرکت (صدا پذیری ) حرف قبل از خود معلوم می شود.

16) حرف «و» همان (واو) است اما به شکل عربی آن ، و باید که قبل و یا بعد آن حرف صدادار قرار بگیرد. وإژأ (خودش است)، در مقابل ڨإژأ (وجب)